نشاط من در همين قصه‏سرايى و از دور با هموطنان صحبت داشتن است

جمالزاده¹
 

خسرو ناقد

سيد محمدعلى جمالزاده نزديك به ‏نود سال از عمر صد و چند ساله خود را در غربت گذراند؛ خواسته يا ناخواسته؟ نمى‏دانم، فقط در اين سالهاى طولانى دورى از وطن، خود به‏تجربه دريافته‏ام كه هر كس چند سال از عمر خود را در غربت سپرى كرده باشد، مى‏داند كه قصه تنهايى و غربت، قصه‏اى است كه هر جا حكايت شود غم‏افزاست و جانكاه؛ حال خواه در كوير لوت و بيابان برهوت باشد، خواه در كنار رودخانه سن و درياچه ژنو. از اين‏رو براين باورم كه جمالزاده نيز از اين قاعده مستثنى نبود. شايد بهترين گواه اين مدعا را بتوان در لابلاى نامه‏هايش يافت. براى نمونه او در نامه‏اى به بانوى گرانقدر سيمين دانشور از جمله مى‏نويسد: «ژنو بلاشك يكى از قشنگ‏ترين شهرهاى دنياست (بعضى اشخاص معتقدند كه قشنگ‏ترين شهر است) و من هم زنِ خوب و خانه خوب و مزاج سازگارى دارم ولى تنها مانده‏ام و گاهى اين تنهايى معنوى به‏جايى مى‏رسد كه آن شعر معروف بر زبانم جارى مى‏شود كه نه در غربت دلم شاد و نه رويى در وطن دارم».² او با اينكه مى‏دانست كه مى‏خواهد در غربت بماند، ولى شايد خود هم تا پايان كار ندانست كه چرا؟ آيا هراس از فساد گسترده در ايران بود؟ كه او آن را درد واقعى جامعه مى‏دانست كه علاجش مشكل است و نه با مذهب مى‏شود آن را مداوا كرد و نه با سياست و تنبيه.³ جمالزاده با اين سخن انگشت بر زخمى ديرينه مى‏گذاشت و در نامه‏اى نيز دليل نرفتن به‏ايران را ترس از رشوه‏خوارى و فساد گسترده مى‏داند و مى‏نويسد: «مكّرر به‏دوستانم گفته‏ام كه مى‏ترسم به‏ايران بروم و از يك طرف عصبانى بشوم و عنانِ اختيار از دستم بيرون برود و حتى جذبه رشوه، از جاده بيرونم بيندازد و داراى قوه و قدرتى كه بتوانم در مقابل امكان ثروتمند شدن- از راه رشوه و دخل و مداخل و عايدات نامشروع- استقامت بورزم، نباشم و آدم محولى، يعنى ناپاك و آلوده و پُر سر و صدا و پُرمدعا و بى‏كاره از آب درآيم. حالا هم بى‏كاره و بى‏مصرف هستم ولى لااقل قدرت اينكه كار نامشروع و عمل زشتى انجام بدهم، ندارم»⁴

 

يا ترس از جفت ارتشاء و تبرا از همزاد فساد، يعنى سنت استبدادى بود؟ كه «حجت را بر او تمام كرد كه بلاى اساسى آن تاريخ و فرهنگ يك استبداد سنتى و يك سنت استبدادىِ زودرس و ديرپاست كه خواه ناخواه از مرزهاى دولت مركزى هم گذشته، و نه فقط حكومت‏هاى محلى و ايلى، و درجات ديوانى و عيون اعيانى را فرا گرفته، بلكه به‏وجوه عامّه و وجود اشخاص نيز راه يافته است. و از همين‏رو برداشت او از استبداد، صِرف ديكتاتورى يا حكومت مطلقه نيست، بلكه نوعى خودسرى و خودرايى است كه در سطوح گوناگون اجتماع و اِشكال متعدد روابط اجتماعى، زبردست را صاحب همه حقوق مى‏سازد و زير دست را از هر گونه حقى مى‏اندازد. جمالزاده، هم از اين استبداد نفرت دارد و هم از آن مى‏ترسد».⁵ در هر حال اين بيت از صائب بى‏گمان زبان حال جمالزاده است، آنجا كه مى‏گويد:

دل رميده ما شكوه از وطن دارد
عقيق ما دل پُر خونى از يمن دارد

هر كه اما مى‏خواهد كه از بسيارى غم و درد غربت اندكى بكاهد، بايد تدبيرى كند و چاره‏اى بينديشد؛ وگرنه نه تنها غم غربت از پاى مى‏افكندش كه سهل است، هويتش را هم از او مى‏ستاند و بر باد مى‏دهد. نه‏آنجايى مى‏شود و نه اينجايى؛ برزخ‏نشينى مى‏شود كه حتى اگر هم محيطى كه در آن زندگى مى‏كند ظاهرى «بهشتى» داشته باشد، روزگارش اما «دوزخى» است. جمالزاده هم چنين كرد و چون مصمم بود كه در اروپا بماند، براى رهايى از مهلكه بى‏هويتى، عشق به‏زبان فارسى را در خانه جان خود جاى داد و تمام عمر دست به‏دامان فرهنگ و تاريخ و ادبيات ايران شد و از اين رهگذر نه تنها خود را كه بسيارى را نيز از بى‏هويتى نجات داد و هم نشان داد كه چگونه مى‏توان عمرى را دور از وطن گذراند، بى‏آنكه بى وطن شد. در واقع زبان فارسى «وطن» اصلى جمالزاده شد و در اين عرصه پهناور بود كه او هويت ايرانى خود را يافت و در «وطن‏دوستى» شهره عالم شد و خوش درخشيد. ولى دلباختگى عميق جمالزاده به زبان فارسى و دلبستگى او به‏فرهنگ و ادبيات ايران و نيز وطن‏دوستى او، هيچگاه با تنگ‏نظرى و تعصب و ناسيوناليسم خشك و بى‏مغز همراه نبود، بلكه همواره با بلند نظرى و سعه صدر و با تسامح و تساهل به‏اين امور مى‏نگريست. او در مورد آميختگى سنجيده زبانها و آميزش آگاهانه فرهنگ‏ها و تمدن‏ها، تعصبات بى‏مورد نشان نمى‏داد و در جايى در اين باره مى‏نويسد: «زبان حالت رودخانه جوشانى را دارد. بايد سرچشمه آن پاك و قوى باشد تا اگر خاشاكى در آن وارد شود، خودِ رودخانه به‏قوّت و قدرت خود آن را از ميان ببرد و محو سازد. و اين بسته به اين است كه جوان‏هاى ما داراى افكار قوى و صحيح و تازه و جوان باشند و ذوق و فهم آنها از روى قواعد منطقى و عاقلانه و استوار ارتقا بيابد و خلاصه آنكه مرد فكر خود باشند و بر اسب اعتقاد و ايمانى سوار باشند كه در محيط و آب و هواى مملكت خودمان تربيت شده باشد و آب و علفِ جلگه‏هاى خودمانى را خورده و نوشيده باشد. مسلم است كه دروازه‏هاى مملكتمان را نمى‏توانيم به‏روى افكار جديد ببنديم و اگر ببنديم، به‏خودمان و به‏مملكتمان و به‏دنيا و به‏تمدن خيانت كرده‏ايم ولى افكار ديگران را نيز از راه خامى و بلاتشخيص پذيرفتن، كار معقولى نيست و همان طور كه وقتى از انگلستان پارچه وارد مى‏كنيم، نزد خياط مى‏بريم كه مناسب قد و قامت و ذوق و سليفه خودمان برايمان لباس بدوزد، در مورد قبول افكار جديد و قديم بيگانگان بايد آنهايى را بپذيريم كه براى ما مناسب و به‏ترقى و پيشرفت و رفاه مادى و معنوى هموطنان مفيد و مناسب باشد و تا با اطلاع به‏احوالِ آب و خاك و مردم خودمان آن افكار را در ديگ فكر و تجربه به‏طورى كه قابل هضم باشد، حاضر نساخته‏ايم، به‏ميدان نياوريم و فكر مردم ساده را مشوش نسازيم. خلاصه آنكه چون خيلى عقب مانده‏ايم، خيلى عاقلانه و با حزم و احتياط و به‏قول فرنگى‏ها rational (بخردانه) عمل نماييم كه بيهوده وقت و انرژى صرف نشود.⁶

جمالزاده خود نمونه خوبى در اين زمينه به‏دست داده است كه بى‏گمان در عرصه‏هاى ديگر نيز مى‏تواند سرمشق و الگو قرار گيرد: او با آگاهى و هوشيارى و با تكيه بر سنت‏هاى كهن داستانسرايى در ايران، از هنر داستان‏نويسى اروپايى بهره گرفت و نخسين داستان كوتاه ايرانى را با سبك و شيوه‏اى جديد پديد آورد و از اين طريق به‏گستره‏اى از ادب فارسى كه در تنگناى سنت‏هاى دست و پا گير گرفتار آمده بود، هويتى تازه بخشيد. او طلايه‏دار داستان‏نويسى نوين ايران شد و راهگشاى نسلى كه امروز خود را مديون هدايت مى‏داند ولى كمتر از نقش جمالزاده در پيدايش اين گستره آگاهى دارد. و اين در حالى است كه هدايت جمالزاده را بزرگ خود مى‏دانست. البته جمالزاده در خَلق اولين اثر ادبى خود يعنى «فارسى شكر است»، بيشتر به‏نثر داستان و به جنبه‏هاى ترقى زبان فارسى توجه داشته است، تا درونمايه و ساختار و موضوع و مضمون داستان؛ و خود نيز مى‏گويد كه منظورش «به‏دست دادن نمونه‏اى از فارسى معمولى و متداوله امروزه» بوده است و اينكه : «در اين داستان مى‏خواستم به‏هموطنانم بگويم كه اختلاف تربيت و محيط، دارد زبان فارسى را، كه زبان بسيار زيبا و شيرينى است، فاسد مى‏سازد و استعمال كلمات و تعبيرات زياد عربى و فرنگى ممكن است كار را به‏جايى بكشاند كه افراد و طبقات مختلف مردم ايران كم‏كم زبان يكديگر را نفهمند».⁷ از اين رو علامه محمد قزوينى نيز كه جمالزاده داستان «فارسى شكر است» را اول بار در حضور وى و تنى چند از دوستانش در برلين خواند و مشوق اصلى جمالزاده براى ادامه داستان نويسى بود، در تأييد جمالزاده و تشويق و ترغيب او به‏ادامه كار، بيش از همه بر زبان و انشاء داستان او تأكيد دارد. علامه قزوينى بعد از انتشار اولين چاپ كتاب «يكى بود يكى نبود»، در نامه‏اى به‏جمالزاده- به‏سبك و شيوه نگارش خاص خود- در باره اين كتاب مى‏نويسد: «شهداللَّه كه از عمر خود برخوردار شدم و حلاوت عبارت روان‏تر از ماءزلال و گواراتر از رحيق و سلسال آن، كام روح و قلب بلكه تمام وجود مرا شيرين نمود. الحق در شيرينى و سلاست انشاء و روانى عبارت و فصاحت لفظ و بلاغت معنى و انتخاب مواضيع نمكين و در عين اينكه زبانِ رايج محافل بلكه كوچه‏هاى تهران است از كلمات عاميانه و بازارى و مبتذل پاك بوده نمونه كامل‏العيار زبان فارسى حاليه است و اظهر صفات بارزه آن شيرينى و حلاوت است كه هيچ لفظى ديگر پيدا نمى‏كنم براى تعبير از اين حسى كه انسان از اين نوع انشاء مى‏كند»⁸

 بارى، جمالزاده در سالهاى طولانى زندگى در اروپا پيوندى پايدار با ايران و فرهنگ و تاريخ ايران و زبان و ادبيات فارسى برقرار كرد و به‏منظور استحكام و استمرار اين پيوند، در كنار مطالعه در زمينه‏هاى متفاوت و متنوع و همزمان با تأليف و ترجمه و انتشار كتابها و مقاله‏هاى بيشمار و نقد و بررسى نشريات و كتابهاى گوناگون، با ايرانيان فرهنگ دوست و ادب‏پرور نيز در گوشه و كنار جهان به‏مكاتبه و مراوده پرداخت. جمالزاده رسمى پسنديده و عادتى مرضيه داشت و كمتر پيش مى‏آمد كه نامه‏اى را بى پاسخ گذارد. البته او در نامه‏هايش به‏سلام و عليك و حال و احوال پرسى و تعارفات معمول و مرسوم اكتفا نمى‏كرد و به‏نسبت موضوع كتاب و يا مضمون نامه‏اى كه دريافت كرده بود، نكاتى جالب و اشاراتى جذاب در لابلاى نامه‏هايش مى‏گنجاند و در عين حال نقد و نظرش را نيز به‏شيوه و سبك خاصى كه داشت مطرح مى‏كرد و اگر هم با مخاطبش انس و الفت و همزبانى و همدلى پيدا مى‏كرد، نامه‏هايش از فرط صميميت به «نامه‏هاى عاشقانه» مى‏ماند. يك دو نامه از ميان نامه‏هايى كه جمالزاده به‏دكتر غلامحسين يوسفى نوشته، نمونه خوبى از اين دست نامه‏هاست:

ژنو - نوروز 1351 مبارك‏باد

پريشب مدام خواب مى‏ديدم و صبح براى زنم به‏تفصيل حكايت كردم: در شهرِ غريبه‏اى با شما بودم و از طرف ميرزا محمدخان قزوينى كه ساكن آن شهر بود دعوت شده بودم و شما تازه وارد بوديد و مصمم بودم شما را با خود بدانجا ببرم و با هم صحبت‏هاى دور و درازى داشتيم و سرانجام به‏ميهمانى نرفتيم و شما مژده مى‏داديد كه خواهرتان هم با همسر عزيزش وارد خواهند شد و براى آنها بايد منزلى دست و پا كنيم. حالا ديگر بسيارى از جزييات خواب از خاطرم رفته است.
 قربان دوست بسيار عزيز و صفا پيشه‏ام مى‏روم. اغلب به‏ياد شما هستم و چهره واقعاً گرم و خندان و گيرنده شما در مقابل نظرم است و به‏ياد روزهاى معدودى كه با هم در «گليون» (Glion) بوديم و چقدر خوش گذشت، باز بسيار خوش مى‏شوم و به‏قول خودتان ايقان پيدا مى‏كنم كه «بهشت همانا صحبت ياران همدم است».

 دكتر يوسفى بسيار عزيزم‏
 قربان دوست سر تا پا مهربانى و لطف و صفايم مى‏روم. باز چشمم به‏خط قشنگ و محكم آن دوست ديرينه روشن گرديد. واقعاً خوشوقت شدم و عطر آن ايام خوش و آن همه ساعت‏هاى فراموش‏نشدنى كه با هم گذرانده‏ايم در مشام جانم از نو زنده شد. افسوس كه روزگار كمتر موافق دلخواه آدميان است. در هر صورت خدا را شكر كه باز هر دو زنده‏ايم و نفسى مى‏كشيم و مى‏توانيم لااقل به‏وسيله كاغذ و قلم قدرى با هم صحبت بداريم. آخرين‏بار كه نعمت ديدارتان برايم دست داد ايامى بود كه در مريضخانه بسترى بودم و امروز از خود مى‏پرسم كه آيا باز تا زنده هستم ديدارى نصيبم خواهد گرديد يا نه؟»
 البته در همين نامه‏ها نيز جمالزاده نكته‏اى يا پرسشى را پيش مى‏كشد و به‏موضوعى مى‏پردازد كه براى مخاطبش جالب و سودمند است. مثلاً در يكى از اين نامه‏ها به‏زنده‏ياد دكتر يوسفى، در باب جوانمردان و عياران و مضمون «فتوت» اشاراتى دارد و در نامه ديگرى در باره «حسن مقدم» اطلاعاتى به‏دست مى‏دهد؛ موضوعاتى كه ظاهراً دكتر يوسفى پيرامونشان پرسش‏هايى مطرح كرده يا در موردشان مشغول تحقيق بوده است.
 در ميان نامه‏هاى جمالزاده، چند نامه‏اى كه او در اوايل دهه چهل شمسى در پاسخ به‏نامه‏هاى خانم سيمين دانشور نوشته، از جذابيت خاصى برخوردار است؛ خاصه نامه‏اى كه در نوروز 1341 نوشته شده و افزون بر مطالبى نقدگونه درباره كتاب «شهرى چون بهشت»، نكات و اشارات بسيارى نيز در متن نامه نهفته است كه شخصيت جمالزاده را به‏بهترين وجه مى‏نماياند. مثلاً آنجا كه مى‏نويسد: «نوشته‏ايد كه همسر جلال آل‏احمد هستيد. اين را نيز پاداش خدايى براى اين مرد حق‏جو و حق‏پرور مى‏دانم و اميدوارم كه جريان شهود و سنوات كه خاصيت دواهاى مسّكن را دارد و هر جوش و خروشى را روزى به‏حد معقول تخفيف مى‏دهد و مانند «راپسودى» (فرانتس) ليست، پس از آن طوفان و رگبار دهشت‏آميزى كه در ابتدا دل را به‏لرزه مى‏آورد، آن سكون و آرامى دل‏پذيرى كه تابيدن آفتاب ملول را به‏خاطر مى‏آورد، به‏روى گندم‏هايى كه هنوز از رطوبت باران مرواريدهاى غلطان بر سر تا به‏پاى خود دارند، اعصاب اين رفيق شفيق ما را آرامتر سازد تا يكديگر را بهتر بفهميم و بيشتر دوست بداريم».⁹ اين اشارات البته در پاسخى كه جمالزاده به‏نامه و انتقادهاى جلال آل‏احمد داده است، روشن‏تر و واضح‏تر به‏چشم مى‏آيد.
نظرات جمالزاده درباره انقلاب بهمن 57 ايران، سبب واكنش‏هايى متفاوت و اغلب تند- چه از جانب موافقان و چه از جانب منتقدان و مخالفان انقلاب- شد؛ تا جايى كه كار به‏ناسزاگويى و بستن تهمت به جمالزاده كشيد و او در يكى از نامه‏هايش به‏من نوشت: «در هر صورت من كه جمالزاده نام دارم و تا كنون كتابهايم رويهمرفته بى‏خريدار و طالب نمانده است و البته با انواع مشكلات و از آن جمله تكفير و دشنام و حتى مهدورالّدم واقع شدن، يعنى اگر پس از صدور چنين حكمى كه فلان كس مهدورالدم است، اگر كسى او را به‏قتل برساند كسى از قاتل نخواهد پرسيد كه‏اى مرد چرا اين پيرمرد را كشتى و قاتل ابداً مورد تحقيق و محاكمه واقع نخواهد گرديد... عجبا كه جوانان ما در اين اوقات حساس‏تر از سابق شده‏اند و به‏آسانى بناى بدگويى و حتى فحش و دشنام را مى‏گذارند و اسناد تلخ و بى اساس هم گاهى به‏طرف مى‏بندند كه مايه تعجب است». البته بيشتر انتقادها و اعتراض‏هايى كه به‏پيرمرد مى‏شد، پايه و اساس و منطق درستى نداشت و در واقع جزو ايرادات بنى اسراييلى به‏شمار مى‏آمد. مثلاً اينكه چرا از انقلاب با نام «انقلاب ايران» ياد مى‏كند و نه «انقلاب اسلامى»! يا تكرار همان انتقادات قديمى آل‏احمد از كتاب «صحراى محشر». عده‏اى هم كه ابراز نظرهاى او نسبت به‏انقلاب ايران را مطابق ديدگاه‏هاى خود نمى‏ديدند، به‏خشم آمدند و اشتغال جمالزاده در «دفتر بين‏المللى كار» در ژنو بين سالهاى 1310 تا 1335 را بهانه قرار دادند و به‏او تهمت‏هاى ناروا بستند و به‏تعرضات ناجوانمردانه‏اى عليه او دست زدند. و اين همه در حالى بود كه جمالزاده به‏وضوح وقوع انقلاب در ايران را مثبت ارزيابى مى‏كرد و در عين حال نكات ضعف و كمبود و كاستى‏هاى آنرا نيز از نظر دور نمى‏داشت.
 در يكى از نامه‏هايش مى‏خوانيم: «نظر اساسى و قطعى من درباره انقلاب ايران مبنى بر دو حقيقت است كه مى‏توان هر دو را حقيقت تاريخى ناميد. متجاوز از 2500 سال در مملكت ايران هميشه در حقيقت استبداد مطلق حكمفرما بوده است كه جزييات آن تا اندازه‏اى بر ما معلوم است و گاهى باور نكردنى. حالا خودتان مى‏توانيد حساب كنيد كه چنين استبدادِ بى حد و اندازه‏اى، در مدت 2500 سال تا چه اندازه توليد فساد (دروغ و تملق و نفاق و دورويى و بى‏غيرتى و بى‏شرافتى و بى‏عفتى و جنايت و خيانت) مى‏كند. در هر صورت، اكنون پس از 2500 سال در ايران انقلاب عجيبى كه حتى در مطبوعات خارجه به‏قلم آدم‏هاى با نام و نشان خواندم كه نوشتند Sans Precedent و بى‏سابقه است و به‏طور معجزه‏آسايى ظهور كرد و در مدت بسيار بسيار كوتاهى پادشاه كم فهم و از خود راضى را كه لشكرى مركب از هفت صد هزار نفر آدم جوان مسلح داشت و در حدود بيست و پنج هزار مشاور آمريكايى آنها را تربيت مى‏كردند و در دست داشتند، همه را جاروب كرد و دور انداخت. براى من در گوشه قلب و در زوايا و خفاياى وجودم دو آرزو نهفته است: اول آنكه مردم ايران ديگر از جور و آزار شاه و شاهنشاه (خواه آريامهر باشد يا نباشد) رهايى بيابند. دوم آنكه فساد- كه زاييده همين نوع سلطنت‏ها و حكومت‏هاست و با گرسنگى و ترس و بى‏سوادى و نادانى ايجاد مى‏گردد- كم‏كم و به‏مرور ايام از ميان برود. امروز كه 15 ارديبهشت 1360 است، يقين دارم كه آرزوى قلبى اولم برآورده شده و تحقق يافته است و ديگر هرگز ما مردم ايران رعيت و غلام و چاكر و جان‏نثار هيچ شاه و پادشاهى نخواهيم گرديد. ثانياً چون فساد را زاده استبداد مى‏دانم و معتقدم كه استبداد كم‏كم از ميان خواهد رفت (و يا كم‏كم كمتر خواهد شد)، در نتيجه فساد هم تقليل خواهد رفت. خواهيد گفت كه اين انقلاب كنونى ما معايب و نواقصى دارد. ابداً منكر نيستم و شايد احدى هم منكر نباشد. من شخصاً خوب مى‏دانم كه هر انقلابى در دنيا براى مردم بى‏گناه هم مشكلاتى ايجاد مى‏كرده است و به‏اصطلاح چه بسا كه تر و خشك را با هم مى‏سوزانيده است و انقلاب را مانند سيلى مى‏دانم كه بلاانتظار روان گرديده است و لطمه‏هاى بسيار بدانچه در مسير خود دارد، وارد مى‏سازد. باز به‏شهادت تاريخ، اين قبيل كيفيات موقتى بوده است و رفته‏رفته مسير تعادلى را پيموده و به‏حال طبيعى خود برگشته است. همه بايد دعا كنيم و آرزومند باشيم كه دوره شدت و تب و بحران انقلاب كنونى ايران هر چه زودتر مظفرانه و در نفع و صلاح كامل ملك و ملت ايران سير طبيعى خود را به‏پايان رسانده به‏جايى برسد كه منظور هر ايرانى با ايمان و پاك و وطن‏دوست و آزادى‏خواهى است. براى اينكه به‏اين هدف مبارك برسيم، حُسن نيّت و شعور و درّاكه آگاه و اطلاعات كافى لازم است و بديهى است كه دلالت خيرخواهانه كه خالى از غرض و مرض باشد و گاهى به‏صورت «مخالف» و به‏قول فرانسوى‏ها Opposition (اُپوزيسيون) تجلى مى‏نمايد هميشه در اين موارد نه تنها ضررى نداشته، بلكه مفيد و سودمند هم بوده است».¹⁰

از جمالزاده بعد از انقلاب كتابى در ايران منتشر نشد. او در يكى از نامه‏هايش به‏من نوشت كه: «حاضرم و دلم مى‏خواهد كه بعضى از چيزهايى كه به‏شكل داستان و يا كتاب و يا مقاله و يا خاطرات و يا يادداشت نوشته‏ام و هنوز به‏چاپ نرسانده‏ام و حاضر دارم، به‏صورت قابل قبولى به‏چاپ برسد و تا عمر باقى است (شايد شنيده باشيد كه صد ساله شده‏ام و شكر خدا را به‏جا مى‏آورم و هنوز هم با قلم و كاغذ سر و كار دارم). پس از انقلاب ايران كتابى از من در ايران به‏چاپ نرسيده است. كتاب «كلاغه به‏خانه‏اش نرسيد» هم هنوز به‏چاپ نرسيده است و شايد امكان‏پذير باشد كه آنرا با كمك دوستانه شما به‏چاپ برسانم. محتاج رسيدگى از طرف خودم است كه چون مغلوب سن و سال هستم كار آسانى نيست». عنوان «كلاغه به‏خانه‏اش نرسيد» كه جمالزاده براى آخرين اثرش در نظر گرفته بود، هم در تداوم سه اثرى كه پيشتر به‏چاپ رسانده بود («يكى بود يكى نبود»، «غير از خدا هيچكس نبود» و «قصه ما به‏سر رسيد») قرار دارد و هم در خود غمى نهفته دارد كه از اشتياق درونى او به‏بازگشت به«خانه‏اش» خبر مى‏دهد. جمالزاده در همين نامه اشاره‏اى دارد به‏اينكه نامه‏هايش را در تهران على دهباشى از دوستان دور و نزديك او گرفته و جمع آورى كرده و بنا بوده كه به‏چاپ برساند و به‏احتمال بسيار بالاخره روز و روزگارى شايد به‏چاپ برسد.
 در اين ميان اما نه‏تنها يادواره‏اى نفيس و ماندگار در سالگرد مرگش به‏كوشش على دهباشى منتشر شد¹¹، بلكه نخستين جلد از مجموعه آثار او كه به‏گزيده‏اى از آثارش اختصاص دارد نيز به‏تازگى انتشار يافته است.¹² هيأت امناى انتشار آثار جمالزاده در يادداشتى كه بر كتاب اخير نوشته‏اند، نويد داده‏اند كه به‏تدريج كتابهايى از جمالزاده را تجديد چاپ خواهند كرد. اين كتابها كه قرار است زير نظر هيأت امنا- متشكل از آقايان جواد شيخ‏الاسلامى، محمدابراهيم باستانى پاريزى و ايرج افشار- و با نظارت على دهباشى در مراحل مختلف انتشار، اعم از يكسان نمودن رسم‏الخط، ويرايش و نسخه‏پردازى، به‏چاپ برسند، شامل 22 اثر از آثار جمالزاده است كه البته در ميان فهرستى كه به‏دست داده‏اند، جاى كتابهايى چون «صحراى محشر» و يا «سر و ته يك كرباس» خالى است. كسى چه مى‏داند، شايد روزى آرزوى دوم جمالزاده هم تحقق يافت و شرايطى بوجود آمد كه در آن به‏راستى انتشار تمامى آثار او امكان‏پذير گرديد.
 بخش بزرگى از نامه‏هاى جمالزاده هم اكنون آماده چاپ است و قرار است در 7 مجلد منتشر شود. اما اثرى كه در نوروز 1379 انتشار خواهد يافت، كتابى با عنوان «قصه‏نويسى» است كه در برگيرنده مجموعه آراء و عقايد جمالزاده درباره داستان‏نويسى و قصه‏نويسى- از «درخت آسوريك» تا رُمان «كليدر»- است. «متن كامل خاطرات جمالزاده» نيز به‏زودى به‏كوشش ايرج افشار و على دهباشى به‏چاپ خواهد رسيد. ازميان آثار منتشر نشده جمالزاده نيز داستانهاى كوتاهى با عنوان «كلاغه به‏خانه‏اش نرسيد» منتشر خواهد شد. مجموعه آثار جمالزاده كه به‏همت اين فرهنگى‏دانانِ فرهيخته انتشار خواهد يافت، احتمالاً به 45 جلد خواهد رسيد. در اين راه براى اعضاء هيأت امنا طول عمر و براى على دهباشى تندرستى و بهروزى آرزو دارم.
 

پانوشته‏ها:
 -----------------------------------------------
1- ديباچه كتاب «قصه ما بسر رسيد»، سيد محمدعلى جمالزاده، تهران 1357. ص 12.
2- برگزيده آثار سيد محمدعلى جمالزاده، به‏كوشش على دهباشى، تهران، 1378. ص 716.
3- ياد سيد محمد على جمالزاده، به‏كوشش على دهباشى، تهران 1377. ص 318.
4- برگزيده آثار، ص 719.
5- به‏اختصار از: ياد سيد محمد على جمالزاده، ص 88 -187.
6- برگزيده آثار، ص‏36 -435.
7- از صبا تا نيما، يحيى آرين‏پور، تهران 1351. جلد دوم، ص 282.
8- برگزيده آثار، ص 825.
9- همانجا، ص 25 -724.
10- نقل به‏اختصار از: برگزيده آثار، ص 711 -702.
11- ياد سيد محمدعلى جمالزاده، به‏كوشش على دهباشى، تهران 1377. نشر ثالث، 651 صفحه.
12- برگزيده آثار محمدعلى جمالزاده، به‏كوشش على دهباشى، تهران 1378. نشر شهاب، انتشارات سخن، 836 صفحه.

انتشار در: نشریه جهان کتاب. سال پنجم، شماره 1 و 2، اسفندماه 1378.