naghed.net

 

 

 

» Home

 

» Books

» Essays

» Reviews

» Translations

» Interviews

» Lectures

» Reports

» Bibliography

Der Dichter Firdusi

Heinrich Heine (1797-1856)

I

Goldne Menschen, Silbermenschen!
Spricht ein Lump von einem Thoman,
Ist die Rede nur von Silber,
Ist gemeint ein Silberthoman.

Doch im Munde eine Fürsten,
Eines Schaches, ist ein Thoman
Gülden stets, ein Schach empfängt
und er gibt nur goldne Thoman.

Also denken brave Leute,
Also dachte auch Firdusi,
Der Verfasser des berühmten
Und vergötterten schach Nameh.

Dieses grosse Heldenlied
Schrieb er auf Geheiss des Schaches,
Der für jeden seiner Verse
Einen Thoman ihm versprochen.

Siebzehnmal die Rose blühte,
Siebzehnmal ist sie verwelket,
Und die Nachtigall besang sie
Und verstummte siebzehnmal -

Unterdessen sass der Dichter
An dem Webstuhl des Gedankens,
Tag und Nacht, und webte emsig
Seines Liedes Riesenteppich -

Riesenteppich, wo der Dichter
Wunderbar hineingewebt
Seiner Heimat Fabelchronik,
Farsistans uralte Könge,

Lieblingshelden seines Volkes,
Rittertaten, Aventüren,
Zauberwesen und Dämonen,
Keck umrankt von Märchenblumnen -

Allses blühend und lebendig,
Farbenglänzend, glühend, brennend,
Und wie himmlisch angestrahlt
Von dem heilgen Licht Irans,

Von dem göttlich reinen Urlicht,
Dessen letzter Feuertempel,
Trotz dem Koran und dem Mufti,
In des Dichters Herzen flammte.

Als vollendet war ds Lied,
Überschickte seinem Gönner
Der Poet das Manuskript,
Zweimalhunderttausend Verse.

In der Badestube war es,
In der Badestub zu Gasna,
Wo des Schaches schwarze Boten
Den Firdusi angetroffen -

Jeder schleppte einen geldsack,
Den er zu des Dichters Füssen
Knieend legte, als den hohen
Ehrensold für seine Dichtung.

Der Poet riss auf die Säcke
Hastig um am lang entbehrten
Goldesanblick sich zu laben -
Da gewahrt er mit Bestürzung

Dass der Inhalt dieser Säcke
Bleiches Silber, Silberthomans,
Zweimalhunderttausend etwa -
Und der Dichter lachte bitter.

Bitter lachend hat er jene
Summe abgeteilt in drei
Gleiche Teile, und jedwedem
Von den beiden schwarzen Boten

Schenkte er als Botenlohn
Solch ein Drittel und das dritte
Gab er einem Badeknechte,
Der sein Bad besorgt, als Trinkgeld.

Seinen Wanzenstab ergriff er
Jetzo und verliess die Hauptstadt;
Vor dem Tor hat er den staub
Abgefegt von seinen Schuhen.

II

"Hätt er menschlich ordinär
Nicht gehalten, was versprochen,
Hätt er nur sein Wort gebrochen,
Zürnen wollt ich nimmermehr.

Aber unverzeihlich ist,
dass er mich getäuscht so schnöde
Durch den Doppelsinn der Rede
Und des Schweigens grössre List.

Stattlich war er, würdevoll
Von Gestalt und von Gebärden,
Wenge glichen ihm auf erden,
War ein König jeder Zoll.

Wie die Sonn am Himmelsbogen,
Feuerblicks, sah er mich an,
Er der Wahrheit stolzer Mann -
Und er hat mich doch belogen."

III

Schach Mahomet hat gut gespeist,
Und gut gelaunet ist sein Geist.

Im dämmernden Garten, auf purpurnem Pfühl,
Am Springbrunnen sitzt er. Das plätschert so kühl.

Die Diener stehen mit Ehrfurchtsmienen;
Sein Liebling Ansari ist unter ihnen.

Aus Marmorvasen quillt hervor
Ein üppig brennender Blumenflor

Gleich Odalisken anmutiglich
Die schlanken Palmen fächern sich.

Es stehen regungslos die Zypressen,
Wie himmelträumend, wie weltvergessen.

Doch plötzlich erklingt bei Lautenklang
Ein sanft geheimnisvoller Gesang.

Der Schach fährt auf, als wie behext -
Von wem ist diese Liedes Text?

Ansari, an welchen die Frage gerichtet,
Gab Antwort: Das hat Firdusi gedichtet.

Firdusi? - rief der Fürst betreten -
Wo ist er? Wie geht es dem grossen Poeten?

Ansari gab Antwort: In Dürftigkeit
Und Elend lebt er seit langer Zeit

Zu Thus, des Dichters Vaterstadt,
Wo er ein kleines Gärtchen hat.

Schach Mahomet schwieg, eine gute Weile,
Dann sprach er: Ansari, mein Auftrag hat Eile -

Geh nach meinen Ställen und erwähle
Dort hundert Maultiere und fünfzig Kamele.

Die sollst Du belasten mit allen Schätzen,
Die eines Menschen Herz ergötzen,

Mit Herrlichkeiten und Raritäten,
Kostbaren Kleidern und Hausgeräten

Von Sandelholz, von Elfenbein,
Mit güldnen und silbernen Schnurrpfeiferein,

Kannen und Kelchen, zierlich gehenkelt,
Leopardenfellen, gross gesprenkelt,

Mit Teppichen, Shawls und reichen Brokaten,
Die fabriziert in meinen Staaten -

Vergiss nicht, auch hineinzupacken
Glänzende Waffen und Schabaracken,

Nicht minder Getränke jeder Art
Und Speisen, die man in Töpfen bewahrt,

Auch Konfitüren und Mandeltorten,
Und Pfefferkuchen von allen Sorten.

Füge hinzu ein Dutzend Gäule,
Arabische Zucht, geschwind wie Pfeile,

Und schwarze Sklaven gleichfalls ein Dutzend,
Leiber von Erz, strapazentrutzend.

Ansari, mit diesen schönen Sachen
Sollst du dich gleich auf die Reise machen.

Du sollst sie bringen nebst meinem Gruss
Dem grossen Dichter Firdusi zu Thus.

Ansari erfüllte des Herrschers befehle,
Belud die Mäuler und Kamele

Mit Ehrengeschenken, die wohl den Zins
Gekostet von einer ganzen Provinz.

Nach dreien Tagen verliess er schon
Die Residenz, und in eigner Person,

Mit einer roten Führerfahne,
Ritt er voran der Karawane.

Am achten Tag erreichten sie Thus,
Die Stadt liegt an des Berges Fuss.

Wohl durch das West-Tor zog herein
Die Karawane mit Lärmen und Schrein.

Die Trommel scholl, das Kuhorn klang,
Und lautaufjubelt Triumphgesang.

La Illa Il Allah! aus voller Kehle
Jauchzten die Treiber der Kamele.

Doch durch das Ost-Tor am anderen End
Von Thus, zog in demselben Moment

Zur Stadt hinaus der Leichenzug,
Der den toten Firdusi zu Grabe trug.

 

 

در سکوت تنهايی فردوسی

خسرو ناقد

 

 

شرق/ انديشه

آلمانی‌ها و شاهنامه
‌به‌تحقيق می‌توان گفت که پيشينه و گسترش پژوهش‌های ايرانشناسی در کمتر کشوری به اندازه‌ی سرزمين‌های آلمانی‌زبان بوده است. محققان و مترجمان آلمانی‌ از نخستين کسانی بودند که به‌تحقيق در متن شاهنامه‌ی فردوسی و ترجمه اين حماسه عظيم همت گماشتند. حجم و گستره پژوهش‌هايی که به‌زبان آلمانی‌ و در سرزمين‌های آلمانی‌زبان در باره‌ی شاهنامه و سراينده آن انجام گرفته و اينک در دسترس ماست، خود بهترين گواه اين مدعاست. تنها کافی است که در ميان تحقيقات آلمانی‌ها درباره‌ی شاهنامه، "واژه‌نامه شاهنامه فردوسی"، اثر اعجاب‌انگيز فريتس وُلف را به‌ديده گرفت و به‌ژرفای آن راه يافت تا به‌اهميت و اعتبار اين کار بزرگ پی‌بُرد. او با صورت‌برداری کامل از گنجينه‌ی زبانی شاهنامه، اثری از خود بجا گذاشت که نه تنها مرجع معتبر و اساس کار شاهنامه‌پژوهان و مصححان شاهنامه است، بلکه به‌جرأت می‌توان گفت که وُلف با اين اثر برای نخستين بار بنيانی علمی، مستحکم و قابل اعتماد در فرهنگ‌نويسی فارسی پايه‌گذارد۱. زنده‌ياد علی‌اکبر دهخدا در تأليف لغت‌نامه‌ای که از او به‌يادگار مانده است، از "واژه‌نامه شاهنامه فردوسی" فريتس وُلف بهره‌ی بسيار گرفت. طرفه آن که دکتر جلال خالقی مطلق، برجسته‌ترين شاهنامه‌پژوه ايرانی نيز دانش‌آموخته‌ی دانشگاه‌های آلمان است. شاهنامه‌ای که به‌کوشش او منتشر شده، در حال حاضر معتبر‌ترين نسخه‌ی اين شاهکار زبان فارسی است که بايد اميد داشت تا تمام مجلدات اين تصحيح انتقادی به پايان رسد و به‌زودی منتشر شود.
شايد شعر معروف شاعر نامدار آلمانی هاينريش هاينه با عنوان "فردوسیِ شاعر"، به‌رغم کاستی‌های تاريخی، يکی از بارزترين نمونه‌های دلبستگی احساسی آلمانی‌ها به اين حماسه‌سرای ايرانی و شاهکار او باشد. هاينه در اين منظومه با اشاراتی به‌رنجی که فردوسی در سرودن شاهنامه کشيد، بيش از همه به ستمی که در حق او روا داشتند پرداخته و از ناسپاسی سلطان محمود عزنوی بسيار گفته است و از پشيمانی ديرهنگام او. هاينه در ابيات پايانی منظونه‌ی "فردوسیِ شاعر"، صحنه‌ی دردناکی را به‌تصوير کشيده است: در حالی که صدای جرس کاروان هدايای سلطان محمود و بانگ لااله‌الاالله شتررانان از بيرون دروازه‌ی غربی شهر توس به‌گوش می‌رسد، کاروان تشييع جنازه‌ی فردوسی از دروازه‌ی شرقی شهر خارج می‌شود.
گوته، ديگر شاعر نامدار آلمانی نيز در پيگفتاری که با عنوان "يادداشت‌ها و رساله‌هايی برای درک بهتر ديوان غربی – شرقی" نگاشته، بخشی را به‌معرفی فردوسی و شاهنامه‌ی او اختصاص داده است. گوته آنجا که به‌بررسی شعر فارسی و معرفی شاعران ايرانی می‌پردازد، نخست ويژگی‌های شعر شرق را برمی‌شمارد و بحثی دارد پيرامون وزن و قافيه و نقش تمثيل در شعر فارسی. سپس با حماسه‌سرای نامی ايران فردوسی و شاهکار عظيم او "شاهنامه" آغاز می‌کند و از آن به‌عنوان اثری ارجمند و استوار و بنيادِ عرفانی- تاريخی ملت ايران ياد می‌کند. او محققان و منتقدان اروپايی را از قياس شاعران شرق با سرايندگان غرب بر حذر می‌دارد و برای مثال مقايسه فردوسی را با حماسه سرای يونان باستان، «هُمر» و يا مقايسه حافظ را با «هراس»، غزل سرای روم باستان بی‌ثمر و خطا می‌داند. او ضمن گفت و شنودی، در ستايش از شاعران ايرانی، با کمال فروتنی بر اين واقعيت تأکيد می‌کند که: "ايرانيان در طول پنج قرن تنها برای هفت تن از شاعران خود ارزش و اعتبار قايل شدند؛ و در ميان رانده‌شدگان، رِندان بسياری وجود داشتند که در شعر و شاعری بهتر از من بودند".
"هانس هاينريش شِدِر"، ايران شناس نامدار آلمانی، در ۲۷ سپتامبر سال ۱۹۳۴ ميلادی (پنجم مهرماه ۱۳۱۳ خورشيدی) به‌مناسبت هزاره‌ فردوسی و در مراسمی که در گراميداشت شاهنامه و بزرگداشت سراينده آن در شهر برلين بر پا شده بود، خطابه‌ای بلند ايراد کرد که نخستين بار در هفتاد سال پيش از اين، با عنوان "فردوسی و آلمانی‌‌ها" در مجله‌ "جامعه‌ شرق شناسان آلمان" منتشر شد.۲
او در سخنان خود، سال ۱۸۱۹ ميلادی را نقطه‌ عطفی در تلاش آلمانی‌‌ها برای درک فرهنگ مشرق‌زمين می‌‌داند. در اين سال "ديوان غربی - شرقی" وولفگانگ گوته منتشر می‌شود و "فريدريش روکرت" تحت تاثير غزليات مولانا جلال‌الدين، کتاب "رُزهای شرقی" را که مجموعه ‌ای از زيباترين غزليات آلمانی است منتشر می‌کند و همزمان با اين آثار، "گراف پلاتن" نيز، افزون بر ترجمه‌ای که "يوزف هامر - پورگشتال" در سال ۱۸۱۴ ميلادی از ديوان حافظ به‌دست داده بود، ترجمه‌ای ديگر از غزليات حافظ را انتشار می‌دهد.
در بهار همين سال بود که "يوزف فون گورِس" در شهر "کوبلنز" پيشگفتار خود را بر ترجمه‌ شاهنامه اندکی پيش از آنکه ناگزير شود آلمان را به‌مقصد استراسبورگ ترک کند، به‌پايان می‌برد. گورِس که به‌خاطر تأليف کتاب «آلمان و انقلاب» و طرفداری از انقلاب فرانسه و مخالفت با دولت و کليسا تحت فشار فزاينده قرار داشت، ناگزير به‌ترک آلمان می‌شود و در تنهايی تبعيدِ استراسبورگ، بخش‌هايی از شاهنامه را با ترجمه ای آزاد به پايان می‌رساند. اين اثر به سال ۱۸۲۰ ميلادی در دو مجلد در برلين منتشر می‌شود.
شِدِر پس از آنکه شرحی تاريخی از پيدايش و سرايش شاهنامه به‌دست می‌دهد، به‌تحولات زبان و شعر فارسی پس از حمله‌ی اعراب به‌ايران اشاره می‌کند و از جايگاه فردوسی و نقش شاهنامه می‌گويد و سپس به‌موضوع اصلی گفتار خود که تلاش‌های آلمانی‌ها برای ترجمه‌ی شاهنامه و تأثير اين حماسه بر فرهيختگان آلمانی و نيز به‌پژوهش‌های گسترده‌ای که درباره‌ی شاهنامه در سرزمين‌های آلمانی‌زبان صورت گرفته است، می‌پردازد.
اما نکته ای که در خطابه‌ی شِدِر بيش از همه جلب توجه می‌کند، تشابهی است که او در اوضاع اجتماعی و سياسی ايران در زمان سروده شدن شاهنامه از يک سو و وضعيت انقلابی آلمان در زمان ترجمه‌ی شاهنامه از سوی ديگر می‌بيند.
او گمان دارد که انگيزه‌ی اولين مترجم شاهنامه، نشان دادن اين تشابه بوده است؛ به‌ويژه که گورِس ترجمه خود از شاهنامه را به «هاينريش فريدريش فون اشتاين»، دولتمرد نامدار پروس در دوران جنگهای ناپلئون تقديم می‌کند و او را با شخصيت اسطوره‌ای کاوه آهنگر مقايسه می‌کند.
خطابه‌ی شِدِر با بررسی کوتاه ترجمه‌های ديگری که از شاهنامه فردوسی تا آن زمان صورت گرفته بود، ادامه می‌يابد؛ از آن جمله ترجمه ای که «آدولف فريدريش فون شاک» در سال ۱۸۵۱ ميلادی به‌انجام رساند و نيز ترجمه‌ی فريدريش روکرت که پس از مرگش انتشار يافت و يکی از بهترين ترجمه‌های شاهنامه به‌زبان آلمانی است. اما متأسفانه اين ترجمه هم چون ديگر آثاری که روکرت از زبانهای شرقی به‌دست داده است، کامل نيست.
اينک به‌بهانه فرارسيدن روز بزرگداشت فردوسی، ترجمه بخش نخست اين خطابه را با عنوان "در سکوت تنهايی فردوسی" در اينجا منتشر می‌کنم و ترجمه بخش دوم سخنان شدر با عنوان "فردوسی و آلمانی‌‌ها" را به فرصت مناسب ديگری واگذار می‌کنم.

در سکوت تنهايی فردوسی
آورده اند که به‌هنگام حمل تابوت فردوسی، حماسه‌سرای بزرگ ايران از دروازه‌ شهر زادگاهش توس، کاروانی از ديگر دروازه‌ شهر وارد شد که هدايايی برای شاعر به‌همراه داشت. فرستنده‌ هدايا، سلطان محمود غزنوی، فرمانروای قدرتمند و بنيانگذار نخستين امپراتوری بزرگ ترک در سرزمين‌‌های شرقی اسلام بود که شرق ايران و افغانستان را زير سلطه‌ خود داشت و می‌رفت تا بر هندوستان نيز حکمروايی کند.
فردوسی، ده سال پيش از مرگ، يعنی زمانی که هفتاد و پنج سال داشت، شاهنامه را که در سرودنش سی و پنج سال رنج برده بود به‌سلطان محمود پيشکش کرده بود. اکنون پس از گذشت سال‌‌ها، سلطان محمود حاضر شده بود با پاداشی شايسته و در خور مقام شاعر، از زحمات او قدردانی کند. اما اين پاداش ديرهنگام به‌‌مقصد می‌رسيد و نوش دارويی بود پس از مرگ سهراب.
اين ديرهنگامی، پايانی طنزآميز است بر زندگی آرام و سرشار از شعرِ سراينده‌ای که عمر خود را در راه اثری عظيم قربانی کرده بود. اما پاداشی که شاعر در حيات خود آرزومند آن بود، و هرگز بدان دست نيافت، اکنون پس از مرگش، بيش از آنچه تصور می‌کرد، به‌ياد و خاطره او تعلق می‌گرفت.
چنين بود که به‌رغم حجم عظيم سروده‌‌های فردوسی که هفت جلد کتاب را در بر می‌گرفت، شهرت شاهنامه در زمانی کمتر از عمر يک نسل به‌تمام سرزمين‌‌های فارسی ‌زبان گسترش يافت. اين خود در زمانی رخ می‌داد که ملت ايران، پس از يک قرن بازيابی توان ملی خود، بار ديگر تحت سلطه‌ حاکميت بيگانگان قرار می‌گرفت و زمام امور را برای قرن‌‌ها به‌‌ترکان و مغولان واگذار می‌کرد. اين شکست سبب شد که ملت ايران هويت از دست شده‌ خود را در سروده‌‌های فردوسی بازيابد و آن را باور کند.
سرايندگان بسياری کوشيدند شاهنامه را الگو و سرمشق خود قرار دهند و افسانه‌ يلانی را که فردوسی به‌آنها شخصيتی معتبر و جاودانی بخشيده بود، دستمايه سروده‌‌های خود ساختند و حماسه‌‌هايی تازه از رشته‌‌های اين افسانه‌‌ها بافتند. اما آثار اين حماسه‌سرايان همه به‌ دست فراموشی سپرده شده است؛ در حالی که سروده‌‌های فردوسی در شاهنامه، نسل به‌ نسل به ‌حيات جاودانه‌ خود ادامه می‌دهد.
شاهنامه‌ فردوسی از همزمانی فرخنده‌ لحظه‌ تاريخی پربار و خلاقيت شاعری شايسته پا به‌عرصه‌ وجود گذاشت. قرن دهم ميلادی که فردوسی در نيمه‌ نخست آن ديده به‌جهان گشود، برای زادگاه اين شاعر که در شمال شرقی ايران قرار دارد و در آن زمان تحت فرمانروايی خاندان سامانيان بخارا بود، دورانی تازه از آرامش و بيداری ملی را به‌ارمغان آورد. به‌‌رغم درگيری‌‌ها و جنگ و جدال‌‌های مدام، خاندان سامانيان بخارا و دولتمندان آن نشان دادند که از اين شايستگی نيز برخوردارند تا خودآگاهی ملی پارسيان، خاطرات افسانه‌‌های حماسی و نيز گذشته‌ بزرگ تاريخی سلسله‌ ساسانيان را زنده نگاه دارند و در استواری و پايداری آن بکوشند.
زبان فارسی که از زمان سلطه‌ اعراب برای مدتی نزديک به‌سه سده از زندگی اجتماعی مردم ايران و از ادبيات فارسی طرد شده و جای خود را به‌زبان عربی داده بود، جايگاه از دست رفته خود را به‌عنوان زبان تاريخ ‌نگاری و شاعری بازيافت.
در اين ميان، شعر نوشکفته‌ فارسی، چه از حيث سبک و چه به ‌لحاظ گزينش موضوع، به‌شعر درباری عرب گرايش پيدا کرد. شعر فارسی به‌سبب اين گرايش نه تنها آزادی و سبکباری تازه‌ای برای قالب‌بندی‌‌های شعری به‌دست آورد، بلکه اين گرايش موجب تنوع و توازن بيان نيز گرديد. مقايسه اين گونه اشعار با سروده‌‌هايی که از دوران ساسانيان به جامانده است، گواه اين ادعاست. اما اين تحولات تازه با گرايشی افراط ‌آميز به ‌تصنع و تظرف نيز همراه بود و بر بيگانگی زبان فارسی که لغات عربی را به‌عاريت گرفته بود، می‌افزود. حتی سروده‌‌های شعرای پيش از فردوسی نيز نشان می‌دهد که شعر فارسی در معرض خطر اين گرايش افراطی قرار داشت.
اکنون مردی می‌بايست پا به‌عرصه‌ وجود می‌گذاشت تا با درک و دريافتی اصيل و بکر از زبان، بار ديگر به‌ فارسی ناب سخن براند و سخن گفتن بياموزد. نام اين مرد فردوسی بود. به‌راستی او خالق راستين زبان ادبی فارسی است، زبانی که از آن زمان تا کنون سيرت و سيمايی را که فردوسی به‌‌آن داده، حفظ کرده است و همواره از چشمه‌ پاک و پايان ناپذير سروده‌‌های او سيراب می‌شود.
زندگی فردوسی زندگی مردی است که در راه آفرينش اين شاهکار بزرگ به‌تنهايی و انزوا کشانده شد. او دهقان زاده‌ای بود با ثروتی ناچيز که در اوج خلاقيت ادبی و پس از مرگ زودهنگام سلف خود دقيقی، بر آن شد تا روايات و داستان‌‌های ملی به‌ هم پيوسته‌ای را که به‌نثر نگاشته شده و از گذشته‌‌های دور به‌جا مانده بود، در قالب اشعاری حماسی بسرايد.
فردوسی بيش از يک عمر در سرودن شاهنامه سپری کرد. پادشاهان و پهلوانان کهن که سرنوشت شان قدرت داستان پردازی و قوه‌ تخيل فردوسی را برانگيخت، رفته رفته به‌ دوستان و همراهان او تبديل شدند و مونس و همدم او گشتند. فردوسی غروب عظمت و فرود آزادی سرزمينش را خود تجربه ‌کرده بود و اينک انعکاس آن را در افول دوران حماسه‌آفرينی ايران بازمی‌يافت.

پانوشت:
۱- نگاه کنيد به‌‌گفتار هانس هاينريش شِدِر در سرآغاز کتاب: فرهنگ شاهنامه‌ی فردوسی. فريتس وُلف. تهران، انتشارات اساطير، ۱۳۷۷. (نسخه‌ی چاپ تهران، افست نسخه‌ی اصلی چاپ برلين است با اين مشخصات:

Glossar zu Firdosis Schahname. Fritz Wolff. Berlin 1935.

2- Firdosi und die Deutschen. von Hans Heinrich Schaeder. Festrede, gehalten bei der Jahrtausendfeier zum Gedaechtnis Firdosis. zu Berlin am 27. September 1934. In: Zeitschrift der Deutschen Morgenlaendischen Gesellschaft. Neue Folge. Band 12 - Heft 2 (Band 88). Leipzig 1934.
 

انتشار در: روزنامه شرق. يکشنبه ۳۰ ارديبهشت ۱۳۸۶.

 

 

 


* تماس

 

editor[at]naghed[dot]net

 © 2003-2007 naghed.net